eastwest chess      
ΑΓΩΝΙΣΤΙΚΑ
ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ
Βυζαντινό Ζατρίκιον - Δυτικό Σκάκι

08.08.2018

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ

Υπό Παναγή Σκλαβούνου

 

 

Ο Παναγής Σκλαβούνος εκτός των άλλων ιδιοτήτων του είναι και Ιστορικός του Σκακιού 

 

    Σπουδαίο έργο του: "Οι άγνωστες εποχές του Ελληνικού Σκακιού"
 
 

Βυζαντινό Ζατρίκιον - Δυτικό Σκάκι

Η λέξη «ζατρίκιον» πρωτοσυναντάται σε ελληνικά κείμενα της ύστερης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, που ονομάστηκε αργότερα «Βυζαντινή». Το παλιότερο βυζαντινό κείμενο με τη λέξη «ζατρίκιον» είναι το λεγόμενο «Ονειροκριτικόν του Αχμέτ», γραμμένο κάπου στα μέσα του 9ου και τις αρχές του 11ου αιώνα. Παρά τον εκχριστιανισμό των εξηγήσεων ονείρων, που περιέχει, είναι αποδεδειγμένα αραβικής προέλευσης. Πρωτογράφτηκε για τον Άραβα χαλίφη Αλ Μαμούν (813-833) και μεταξύ των 304 θεμάτων ονείρων «των δεσποτών ημών και βασιλέων», περιλαμβάνει εξηγήσεις ονείρων «εκ των Περσών και Αιγυπτίων περί ζατρικίου».

 Στο έργο «Αλεξιάς», που έγραψε περί το 1100 η πριγκίπισσα Άννα Κομνηνή εξιστορώντας τη ζωή του πατέρα της βυζαντινού βασιλιά Αλέξιου, γράφει ότι ο βασιλιάς έπαιζε με τους συγγενείς του «ζατρίκιον», «εκ της των Ασσυρίων τρυφής  εξευρημένον» (βιβλίο 12, παρ. 6.1), επιβεβαιώνοντας την ανατολική προέλευση του παιχνιδιού. Ο Τhomas Hyde (περί το 1700) έγραψε ότι η ηχητική μεταγραφή από το παιχνίδι που ονόμαζαν οι Πέρσες «Σατράνγκ» σε «Ζατρίνκ» μπορεί να γίνει φθόγγο – φθόγγο. Η κατάληξη «-ιον» είναι λόγια προσθήκη.

Η διαφορά του παλιού σκακιού από το σημερινό ήταν κυρίως ότι βασίλισσα και αξιωματικός κινούντο μόνο ένα ή δύο τετράγωνα διαγωνίως. Οι μακρινές κινησιακές δυνατότητες δόθηκαν στη βασίλισσα και τον αξιωματικό στη Δύση, μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, την εποχή των μακρινών θαλάσσιων ανακαλύψεων…

Ήταν όμως το «ζατρίκιον» των βυζαντινών Ελλήνων το ίδιο με το δυτικό «σκάκι» πριν προστεθούν οι μακρινές κινήσεις βασίλισσας και αξιωματικού; Ο ιστορικός Μιχαήλ Δούκας, στο γνωστό ως «Βυζαντινοτουρκική Ιστορία» έργο του, που είχε ολοκληρωθεί πριν το 1462, σημειώνει ότι οι λέξεις: ζατρίκιον, σατράντζ και σκάκι δήλωναν όλες το ίδιο παιχνίδι. Στο κεφάλαιο 16, παρ. 9-10 του έργου, όταν, μετά τη μάχη της Άγκυρας το 1402, ο Μογγόλος Ταμερλάνος συνέτριψε τον Τούρκο Παγιαζήτ, γράφει ο Δούκας (μετάφραση):

Ο Ταμερλάνος όταν άκουσε ότι ο Παγιαζήτ ήταν αιχμάλωτός του, αφού διέταξε να στήσουν σκηνή, καθόταν μέσα παίζοντας με το γιο του «ζατρίκιον», αυτό που οι Πέρσες καλούν «σατράντζ» και οι Λατίνοι «σκάκον».

Tο σκάκι στην υπόλοιπη Ευρώπη ήρθε επίσης από την Ανατολή. Οι ονομασίες του στις δυτικές χώρες αναπέμπουν στον βασιλιά της Περσίας «σάχη». «Σκάκος» είναι ενικός αριθμός της λέξης «σκάκι». Την λέξη πήραν οι Επτανήσιοι από τους απογόνους των Λατίνων Ιταλούς. Η ιταλική λέξη γράφεται «scacchi» = σάχηδες, Πέρσες βασιλιάδες.

Παράρτημα

Αφού το δυτικό «σκάκι» και το «ζατρίκιον» ήταν το ίδιο παιχνίδι, παίζονταν σε ίδια (ορθογωνική) επιφάνεια. Είναι παραπλανητικό όταν ονομάζονται απροσδιόριστα «ζατρίκιον» άλλου είδους παιχνίδια ή παραλλαγές σκακιού. Ειδικότερα, μια παραλλαγή σκακιού σε κυκλική επιφάνεια συχνά ονομάζεται «βυζαντινό σκάκι». Αραβικές πηγές του 10ου μΧ αιώνα αναφέρουν ότι μια τέτοια παραλλαγή σκακιού σε κυκλική επιφάνεια, που ονομάστηκε «ρωμαϊκό σκάκι» (Σαντράντζ' αλ Ρουμίλια), τη χάρισε ο Άραβας Siwar al-Harrani σε έναν Άραβα στρατηγό με αφορμή μια πολεμική νίκη του. Ο μελετητής Murray γράφει ότι υπήρχε και άλλη παραλλαγή στην Ινδία, που λεγόταν «Ρούμι Σαντράντζ»! Οι παραλλαγές αυτές προσδιορίζονται ως «ρωμαϊκές» αφού η λέξη «βυζαντινός» εφευρέθηκε μόλις το 17ο αιώνα από Ευρωπαίους διαφωτιστές. αλλά και οι κανόνες του κυκλικού σκακιού σε αραβικό χειρόγραφο του 14ου αιώνα βρέθηκαν. Δεν είναι γνωστό κάποιο χειρόγραφο των ίδιων των Βυζαντινών απ' όπου να προκύπτει ότι έπαιζαν «κυκλικό σαντράντζ» ή «κυκλικό ζατρίκιον». Στο βιβλίο «Οι άγνωστες εποχές του ελληνικού σκακιού» παρουσιάζεται η εκδοχή ότι ο προσδιορισμός «ρωμαϊκός» δόθηκε από τους Άραβες στο κυκλικό σκάκι γιατἰ οι Ρωμαίοι ήταν αυτοί που κατασκεύαζαν κυκλικούς ναούς, τάφους, αλλά και άλλους κυκλικούς χώρους μονομαχιών (αμφιθέατρα), το δε απλούστερο ρωμαϊκό παιχνίδι (η ρωμαϊκή τρίλιζα), παιζόταν σε κυκλική επίπεδη επιφάνεια

 
 
ΠΟΙΚΙΛΑ
ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ